, دومین همایش ملی حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی

1. مقدمه

زیرساخت‌ها در هر کشوری بنیان اساسی جامعه‌­ی آن کشور محسوب می‌شوند و آسیب به آن‌ها می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری را در کشورها ایجاد نماید و از آن­جایی که زیرساخت­‌ها به یکدیگر وابسته هستند و ارکان جامعه نیز به زیرساخت­‌ها وابستگی دارند، آسیب در یک بخش می‌تواند بخش‌های دیگر را نیز تحت تأثیر جدی قرار دهد. زیرساخت به ساختار اولیه فیزیکی و سازمان یافته‌ای گفته می‌شود که برای اجرای مأموریت و اهداف یک سازمان یا یک جامعه مورد نیاز است و در حالت کلی به عناصر ساختاری مرتبط و بهم پیوسته‌ای گفته می‌شود که چارچوبی را برای توسعه کل ساختارهای دیگر فراهم می‌کند و می‌تواند به‌­عنوان یکی از عناصر توسعه­‌یافتگی یک کشور مطرح گردد. زیرساخت­‌های حیاتی کشور، نه تنها شالوده­‌های امنیت ملی، حکومت و حیات اقتصادی را پایه­‌ریزی می کنند بلکه تداوم استحکام، قدرت و قابلیت اعتماد آن­‌ها همراه با حفظ حس اعتماد در مردم، بخشی از هویت ملی ما را تشکیل می‌دهد.

تجهیزات، سیستم‎ها و کاربردهایی که موجب ارتقاء زیرساخت­‌های حیاتی کشور می‌­شوند از پیچیدگی بالایی برخوردار بوده و شامل سیستم­‌های سایبر، فیزیکی و منابع انسانی است که همه در قالب یک فرآیند با هم کار کرده و به یکدیگر وابسته می‎­باشند. این زیرساخت­‌ها همچنین دارای نقاط و گلوگاه­‌های حیاتی هستند که عملکرد و کارکرد زیرساخت­‎ها منوط به آن‌ها می‌­باشد. با تمام این ویژگی‌­ها، زیرساخت­‌ها بایستی در برابر هرگونه خلل، نقص یا آسیب­پذیری در برابر خطاها یا حوادث درونی زیرساخت­‎ها یا وقوع سوانح طبیعی یا انسان­‌ساز که موجودیت و فعالیت زیرساختی را با تهدید مواجه کند، مورد حفاظت قرار بگیرند تا امنیت رکن مهمی از نظام و جامعه­‌ی اسلامی کشورمان تأمین­ گردد. در این میان برخی از زیرساخت­‌ها به دلایلی چون اهمیت عملکردی، دامنه‌­ی اثرگذاری خدمات ارائه‌­شده، ارزش ریالی بسیار زیاد، بهره‌­مندی از متخصصان منحصر به‌­فرد و عدم وجود جایگزین حیاتی تلقی می‌­گردند.

از این رو، به‎­نظر می­‌رسد گردهمایی صاحبان اندیشه در حوزه‌­های متنوع زیرساخت­‌های کشور، کارشناسان دانشی مرتبط با آن‌­ها، متولیان امور حفاظتی و امنیتی و سایر دغدغه­‌مندان در امور مرتبط با زیرساخت­‌ها و امنیت کشور و بهره‌­گیری از نظرات، تجارب و طرح­‌های موجود و انجام شده در خصوص حفاظت از زیرساخت‌­های حیاتی در سطح ملی و بین‌­المللی ضروت داشته‌­باشد. در راستای پاسخگویی به این ضرورت در نظر است، همایش پیشنهادی با دعوت از متخصصان و دل‌مشغولان حوزه‌­های محافظت و تأمین امنیت زیرساخت‌­های حیاتی در قالب دریافت و ارائه‌­ی مقالات، برگزاری پنل‌­ها وکارگاه­‌های تخصصی زمینه‌­ساز تبادل نظرات، تصمیم­‌گیری­‌ها، آشنایی با به‌روزترینفناوری‎­ها و مهارت­‌ها، ارائه­‌ی ایده‌­های نو و پیشنهادها و بهره­‌مندی از تجارب ملی باشد.

2. تعاریف

زیرساخت

برای واژه زیرساخت تعریف­‎های متعددی وجود دارد. دایره‎­المعارف وبستر،  این واژه را چنین تعریف می­‎کند: «سیستمی از تأسیسات عمومی یک کشور، ایالت یا منطقه» و همچنین «منابع (پرسنلی، ساختمانی یا تجهیزات) مورد نیاز برای انجام یک فعالیت» و نیز «شالوده­ اساسی و چارچوب بنیادی یک سیستم یا سازمان».

دفتر تضمین زیرساخت‎­های حیاتی، تعریف فوق را چنین کامل می­‎کند: «چارچوب سیستم­‎ها و شبکه­‌‎های به­‌هم وابسته، شامل صنایع قابل شناسایی، نهادها (شامل افراد و رویه‌­ها) و قابلیت­‌های توزیع که یک جریان قابل اعتماد از کالاها و خدمات ضروری را برای امنیت اقتصادی و دفاعی کشور، کارکرد همواره‌ی دولت در همه‌­ی سطوح و جامعه به­‌طور کلی، فراهم می­‌کنند». در این دیدگاه وسیع­‌تر، مثال­‌های دیگری از زیرساخت شامل تولید و توزیع محصولات کشاورزی و غذایی، فضا، کالاهای بسیار زیاد، مراقبت­‌های درمانی و سیستم آموزشی هم به تعریف قبلی اضافه می‌­شود.

زیرساخت حیاتی:

به‌­منظور شناخت زیرساخت‌­های حیاتی، بهتر است که ابتدا با توجه به ملاحظات عمومی و ملی، تعریف روشنی از زیرساخت‌­های حیاتی ارایه شود و سپس به تعیین مصادیق آن در کشورهای مختلف پرداخته­ شود.

مؤسسه استاندارد و فناوری آمریکا زیرساخت حیاتی را این‌چنین تعریف می­‌کند: «زیرساخت حیاتی عبارت است از سیستم‌­ها و دارایی‌­هایی، اعم از فیزیکی یا مجازی که تضعیف یا نابودی آن­‌ها موجب اثرات منفی بر امنیت ملی، امنیت اقتصاد ملی، سلامت عمومی ملی یا ایمنی یا ترکیبی از این موارد شود». در یک گزارش به کنگره­‌ی آمریکا، زیرساخت، ساختاری است که «اختلال طولانی مدت در آن‌ها می‌­تواند موجب آسیب اقتصادی یا نظامی شود».

اداره­‌ی فدرال امنیت اطلاعات آلمان، زیرساخت حیاتی را چنین تعریف می­‌کند: «یک زیرساخت حیاتی شامل آن دسته تسهیلات، شبکه­‌ها خدمات و دارایی­‌های فیزیکی و فناوری اطلاعات است که اختلال یا خرابی آن­‌ها تأثیر جدی بر سلامت، ایمنی، امنیت یا رفاه اقتصادی شهروندان یا عملکرد مؤثر دولت خواهد داشت».

در طرح جامع امن­‌سازی زیرساخت­‌های حیاتی کشور که توسط مرکز مدیریت راهبردی افتای ریاست جمهوری کشورمان تهیه شده است، زیرساخت حیاتی چنین تعریف می­‌شود: « زیرساختی حیاتی است که در صورت اختلال یا تخریب، مؤلفه­‌های امنیت ملی را تحت تأثیر قرار داده و امنیت ملی کشور را به خطر می‌­اندازد».

در سند راهبردی پدافند سایبری کشور که توسط قرارگاه پدافند سایبری  وابسته به سازمان پدافند غیرعامل) تدوین شده است، زیرساخت حیاتی به مراکزی گفته می­‌شود که: «در صورت انهدام کامل یا قسمتی از آن­ها، بحران، آسیب و صدمات جدی و مخاطره­‌آمیز در نظام سیاسی، هدایت، کنترل و فرمانده‌ی، تولیدی و اقتصاد، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، اجتماعی یا دفاعی با سطح تأثیرگذاری سراسری به­‌وجود بیاید».

مصادیق زیرساخت‎­های حیاتی

با تعاریف فوق، کشورهای مختلف، زیرساخت­‌های حیاتی خاص خود را دارند. به طور معمول، زیرساخت­‌های مربوط به کشاورزی و غذا، آب، ایمنی و بهداشت، خدمات امدادی و اضطراری، خدمات دولتی، صنایع دفاعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، انرژی، حمل­­ و نقل خدمات مالی و بانکداری، صنعت، تولید و پست در کشورهای مختلف در مصادیق زیرساخت­‎های حیاتی گنجانده شده­‎است و هر یک از این­‌ها نیز زیرساخت­‌های خُردتر مخصوص به خود را دارند مانند؛ آزادراه­‌ها، سدها، نیروگاه برق، بندرها و پالایشگاه‎­ها.

زیرساخت­‌هایی مانند حمل و نقل، انرژی، مواد خطرناک، ارتباطات مخابراتی، امور مالی و بیمه و خدماتی مانند مدیریت فاضلاب، آب و غذا، حفاظت شهری و بهداشت را نیز می‌­توان در زمره­‌ی زیرساخت­‌های حیاتی قرار­داد. در برنامه حفاظت از زیرساخت­‌های حیاتی اروپا هم زیرساخت­‌های انرژی، اطلاعات صنعت هسته‌­ای، فناوری­‌های ارتباطات، آب، غذا، بهداشت، خدمات مالی، حمل و نقل، صنعت شیمیایی، فضا و امکانات تحقیق، به عنوان بخش‌­های حیاتی در نظر گرفته شده­‌اند.

تعیین زیرساخت­‌های حیاتی در کشورهای مختلف، با شرایط و اولویت­‌ها و سطح نیازهای آن­‌ها ارتباط تنگاتنگ دارد. به عنوان مثال، در بعضی از کشورها ممکن است امکانات و زیرساخت­‌های پژوهش و آموزش، به همراه زیرساخت­‌های فیزیکی و سخت افزاری، جزء زیرساخت­‌های حیاتی تعریف شوند. در یک مثال دیگر، اوباما پس از حمله­‌های سایبری متعدد به زیرساخت­‌های فناوری اطلاعات آمریکا و ایجاد وقفه در برخی از خدمات دولتی این کشور، طی یک سخنرانی در تاریخ 29 مه 2009، از زیرساخت­‌های فناوری اطلاعات به عنوان یک دارایی راهبردی ملی نام می­‌برد و حفاظت از آن­‌ها را در زمره­‌ی یک اولویت در امنیت ملی دانسته و می­‌گوید: « ما اطمینان می­‌دهیم که این شبکه­‌ها امن، مورد اعتماد و قوی باشند. ما از آن­‌ها در برابر هر گونه حمله‎ه­ای، دفاع و از آن صیانت می­‌کنیم و در صورت وقوع هر نوع اختلال یا لطمه، آن را به سرعت برطرف می­‌کنیم».

ازآن­جا که کشورهای مختلف با توجه به ضرورت­‌ها و اولویت­‌های خود، تعریف­‎های متنوعی از زیرساخت­‌های حیاتی ارایه می­‌کنند.  این تعاریف مختلف، مصادیق مختلفی را نیز شامل می­‌شوند. به عنوان مثال، چنانچه گفته شد، امکانات و تجهیزات آموزش و پرورش یا فناوری فضا ممکن است در یک کشور جزء زیرساخت­های مهم و حیاتی به شمار بیاید اما در کشور دیگری، در این تعریف قرار نگیرد. به همین منظور، برای انجام مطالعات، برگزیدن سیاست­‌ها و اعمال روش‌­هایی برای مدیریت، نگهداری و حفاظت از زیرساخت­‌ها لازم است که در هر کشوری تعریف جامعی از این زیرساخت­‎ها ارایه شود. در کشور ما تا کنون مصادیق روشنی از زیرساخت­‌های حیاتی به طور ویژه مورد دسته­‌بندی قرار نگرفته و اشاره نشده‌­است، اما با توجه به تعریف سازمان پدافند غیرعامل از زیرساخت حیاتی و روش معرفی‌­شده در زمینه‌­ی اولویت‌­بندی زیرساخت­‌ها و تعیین معیارهای تأثیرگذار، این امر به طور مصداقی می­‌تواند در مورد هر نوع زیرساخت در قیاس با دیگران به انجام­ رسد.

مبحث بیست و یک مقررات ملی ساختمان، دسته‌­بندی در مورد اهمیت ساختمان­‌ها (و نه الزاماً زیرساخت­‌ها) ارائه داده­‌است که در این دسته­‌بندی، ساختمان­‌هایی که مرکز استقرار افراد یا انجام مأموریت­‎های کلیدی و امنیت ملی هستند شامل؛ مراکز تصمیم‎­گیری کلان سیاسی، ستادهای فرماندهی، مراکز تشکیل ستادهای بحران رده‌­ی یک، ساختمان­‎های کلیدی مخابرات، ساختمان‌­های کلیدی فرودگاه­‌ها، ساختمان­‌های کلیدی تأسیسات آبرسانی و خطوط انتقال نیرو، صدا و سیما، وزارتخانه­‌ها، مراکز انتظامی و کلانتری­‌ها، ساختمان­‌های کلیدی بیمارستان­‌های بزرگ و منطقه‌­ای، مراکز آتش­‌نشانی در رده­‌ی ساختمان­‌های حیاتی قرار می­‌گیرند.